Grupta bir ekran görüntüsü dolaşıyor: bir sonuç, altında bir emoji, sorunun kendisi yok. Kimse doğrulayamıyor, çünkü doğrulamak için gereken şey — soru metni ve ara adımlar — kadrajın dışında kalmış.
Oysa aynı grupta cevaplanabilir bir soru var: su yüzeyinin 40 cm altında, yalnızca sudan kaynaklanan basınç kaç Pa? Biri P = ρgh yazıyor, 1000 × 10 × 40 diyor ve 400000 Pa buluyor. Formül doğru, çarpma doğru, sonuç tam yüz kat büyük.
Devam etmeden önce açık bir uyarı: bu yazıdaki bot bizim. Talaforge'u yürüten aynı atölye iki çalışma botunu da ayakta tutuyor; Türkçede ve diğer dillerde @tavi_assistant_bot cevap veriyor, adresi t.me/tavi_assistant_bot. Kimse kendi botunun tarafsız incelemesini yazmaz, dolayısıyla bu bir inceleme değil. Bunun yerine yapabileceğimiz şey, soruyu bütün ara adımlarıyla yazmak; hesabı kendin kontrol edersin.
Tavi, Telegram'da bir çalışma mentoru; sohbet penceresi takılmış bir hesap makinesi değil. Ne getirirsen onunla çalışıyor — fizik, matematik, kimya, çözümü adımlardan oluşan her ders — formülleri sohbetin içinde okuyup yazıyor ve birlikte kontrol etmeyi tercih ediyorsanız bir gruba eklenebiliyor.
Aşağıdaki örnek, yazının üstündeki görselde geçen konuşmanın kendisi. Gruba taşınmaya değer olan şey sayı değil, soruyu gönderme biçimi: cevabı değil, ilk hatalı adımı istemek.
Gruba atarken sorunun tamamı gerekir
Tek başına bir ekran görüntüsünün işe yaramamasının sebebi basit: içinde soru yok. Aynı kareye soru metni, verilenler ve numaralanmış adımlar da girseydi, gruptaki herkes hangi satırda ayrıldığını görebilirdi.
İşe yarayan mesaj üç parçadan oluşur: soru, olduğu gibi ve eksiksiz; kendi çözümün, adım adım numaralanmış; ve sondaki istek — ilk hatalı adım hangisi, neden o adım, düzeltilmiş hâli nasıl görünüyor.
Verilenleri de yaz: yoğunluk, g için aldığın değer, atmosfer basıncının hesaba katılıp katılmayacağı. Bir birim hatası, birimlerin hiç yazılmadığı bir çözümde bulunamaz. Soru kitaptaysa fotoğrafı da gönderilebilir, ama kendi adımlarını yine yanına yaz.
Bir de şu alışkanlık: cevabı okumadan önce kendi şüphelendiğin adımı kenara not et. Asıl öğrenilen şey, o tahmini tutturmaktır.
Görseldeki soru: yüzeyin 40 cm altında
Çözüm iki adım. Adım 1: P = ρgh. Adım 2: P = 1000 × 10 × 40 = 400000 Pa.
Adım 1 doğru ve bunu açıkça söylemek gerekiyor: sıvı basıncı için doğru bağıntı seçilmiş. Çarpma işleminde de hata yok. İlk hatalı adım 2. adım ve tek bir ayrıntıdan kaynaklanıyor.
Yoğunluğu kg/m³, yerçekimi ivmesini m/s² aldığın anda derinlik de metre olmak zorundadır; bağıntıdaki bütün büyüklükler aynı birim ailesinden gelir. Bir metrede 100 santimetre olduğu için 40 cm, 0,40 m eder. Formüle 40 yazıldığında derinlik yüz kat büyütülmüş olur, sonuç da yüz kat büyür.
Düzeltilmiş hâliyle P = 1000 × 10 × 0,40 = 4000 Pa. Soru yalnızca sudan kaynaklanan basıncı istediği için atmosfer basıncı bunun üzerine eklenmez.
Yüz kat hata, doğru göründüğü için tehlikelidir
Akılda tutmaya değer bir kıyas var: 10 m derinlikte suyun oluşturduğu basınç 1000 × 10 × 10 = 100000 Pa'dır. 40 cm bunun yirmi beşte biri, yani 4000 Pa. Ekranda 400000 gördüğünde, hesabı hiç yapmadan da bir şeyin ters olduğunu söyleyebilirsin.
Birim hataları rakamların kendisinde iz bırakmaz. Çarpma doğrudur, formül doğrudur, sonucun sonunda Pa yazar. Geriye tek işaret kalır: sayının büyüklüğü. Ona bakmak sonradan edinilen bir alışkanlıktır, doğuştan gelen bir sezgi değil.
Hataya bir ad ver. «Santimetreyi metreye çevirmeden yerine koydum» böyle bir addır ve sınavdan önceki akşam on saniyede okunur; «400000 değil 4000 olacakmış» okunmaz.
Aynı tuzak birim ailesinin her yerinde var: gramla kilogram, dakikayla saniye, santimetrekareyle metrekare. Bağıntıyı yazdıktan sonra sayıları koymadan önce hepsini SI birimine çevirip kenara yazmak, bu hataların tamamını tek hamlede kapatır.
Grupta nasıl çalışır
Bot bir Telegram grubuna eklenebilir, ama grubun asıl işi bot gelmeden önce yapılır: herkes soruyu kendi çözer, sonra tartışmalı adım işaretlenir, sonra mesaj yazılır. Bu sırayla ilerlendiğinde botun katkısı süregelen bir tartışmanın içine girer; ters sırada ise herkes aynı cevabı kopyalar.
Anlatmayı da bölüştürün: biri 1. adımın neden doğru olduğunu söyler, biri 40 cm'yi metreye çevirir, biri 10 m için 100000 Pa kıyasını yapar. İki kişinin bir açıklamada anlaşması onu doğru yapmaz; ama açıklamayı sesli yapmak zorunda kalan kişi, onu gerçekten bilip bilmediğini kendi fark eder.
Botun bir grupta hangi mesajları gördüğünü Telegram'ın izin ayarları belirler, botun kendisi değil; bu konuda başvurulacak kaynak Telegram'ın kendi bot SSS sayfası.
Grubun üçüncü işi de var: soruyu yazdıran kişi olmak. Numaralanmış adımlarla yazmak zorunda kalan öğrenci, çoğu zaman mesajı göndermeden önce hatayı kendisi buluyor.
Görselde ne var
Yazının üstündeki görsel bu konuşmanın Türkçesi: soru, öğrencinin numaralanmış iki adımı ve 2. adımı işaret edip hatalı satırı tırnak içinde tekrarlayan cevap.
İçinde şunlar görünüyor: formülün doğru seçildiğinin açıkça söylenmesi, birimlerin aynı aileden gelmesi gerektiğinin açıklaması, 40 cm = 0,40 m dönüşümü, düzeltilmiş satırların sohbetin içinde formül olarak yazılması ve 4000 Pa sonucu. Sonunda soru karşı tarafa geri dönüyor.
Görselin olmadığı şey: botun başka yerlerde ne yapacağına dair bir söz ve herhangi bir sınav hakkında bir iddia. Tek bir soru, bütün ara adımları görünür hâlde, kendin kontrol edebilesin diye.
Kurs, dershane ve aradaki saatler
Türkiye'de sınav hazırlığının büyük kısmı bir kurumun içinde geçiyor: ders, deneme, soru bankası, öğretmenin tahtada çözdüğü soru. Buradaki hiçbir şey bunun yerine geçmiyor ve geçmeye de çalışmıyor.
Yerine geçmediği için asıl işe yaradığı yer de belli: dersin bittiği saat ile ertesi gün arasındaki zaman. Yanlış çıkan bir soruyla yalnız kaldığın, sormak için ertesi günü beklemen gereken saatler. Grup yazışmaları da genelde tam o saatlerde oluyor.
TYT ve AYT bu yazıda yalnızca öğrencilerin hazırlandığı sınavların adı olarak geçiyor. Kapsam, biçim, puanlama ve tarihler hakkında burada tek bir cümle yok: onları sınavı düzenleyen kurum yayımlıyor, zamanla değişiyorlar ve bakılacak tek yer orası.
Kendin çözmek için bir tane daha, aynı tuzakla: su yüzeyinin 25 cm altında, yalnızca sudan kaynaklanan basınç kaç Pa? Yoğunluk 1000 kg/m³, g = 10 m/s². Önce kendin bitir. Kontrol için: h = 0,25 m, P = 1000 × 10 × 0,25 = 2500 Pa. 250000 bulduysan santimetre yine olduğu gibi yerine konmuştur.
Bir soruda takıldığında tamamını @tavi_assistant_bot hesabına, yani t.me/tavi_assistant_bot bağlantısına gönder: soru, numaralanmış adımların ve ilk hatalı adımın hangisi olduğu sorusu.