Үш жол жазылған. Формула дұрыс, бөлу дұрыс, арифметикада бірде-бір қате жоқ — ал жауап 8,0 Н болып шықты, ал дұрысы 32 Н. Мұндай есепті қайта санап шығудың пайдасы жоқ, өйткені санағанда қателеспегенсің.
Бүкіл мәселе бір таңбада. Ал ол таңба формулада емес, есептің шартындағы жай сөйлемде тұр, сондықтан шешімді тексергенде адам оны ең соңынан ғана байқайды.
Бірден ашық айтайық: Тави — өзіміздің бот. @talaforge_bot жасайтын шеберхана осы оқу ботын жүргізеді, сондықтан бұл бейтарап шолу емес әрі бейтараптыққа үміткер де емес. Оның орнына мұнда нақты бір есеп бар — беттің басындағы суреттегі әңгіме — және оның әр жолын өзің тексере аласың.
Тави Telegram-ның ішінде жұмыс істейді, формулалар мен бөлшектерді код жолы емес, оқулықтағыдай жазады, оны топ чатына қосуға да болады. Іздегенде аты @tavi_assistant_bot, ал t.me/tavi_assistant_bot сілтемесі әңгімені бірден ашады.
Екі тілде оқып, бір тілде тапсырғанда
Қазақстандық оқушының жағдайы ерекше: көбі бір пәнді екі тілден оқиды. Оқулық қазақша, ал талдау мен есептер жинағы орысша — немесе керісінше. Іздеу жолына да солай жазылады: біреу «ұбт дайындық» деп іздейді, екіншісі «подготовка к ент» деп іздейді, ал әңгіме бір ғана нәрсе туралы.
Бұл ыңғайсыздық емес, бірақ физикада оның нақты бағасы бар. Формула екі тілде де бірдей жазылады — ал шарттағы «оң бағыт деп доптың бастапқы қозғалысын алыңдар» деген сөйлем формула емес, ол жай сөйлем. Тілден тілге көшкенде дәл сондай сөйлемдер жоғалады, ал бүкіл таңба соған байланып тұр.
Сондықтан есепті бір тілден екінші тілге көшіргенде ең бірінші көшіретін нәрсе — сан емес, келісім. Оң бағыт қайда қарайды, санақ басы қай жерде, уақыт қашан басталады: осы үшеуін дәптеріңе бір рет жазып ал, содан кейін ғана санға көш.
ҰБТ-ның өзі туралы — тіркелу, пәндер, ережелер, бағалау — бұл бетте ештеңе айтылмайды: ол туралы жалғыз дұрыс дереккөз Ұлттық тестілеу орталығының ресми хабарламалары. Мұндағы әңгіме одан әлдеқайда кішкентай нәрсе туралы: шешім қай жолда сынатыны туралы.
Бір таңба — төрт есе қате
Суреттегі есеп: массасы 0,20 кг доп қабырғаға 5,0 м/с жылдамдықпен келіп соғылады да, кері бағытта 3,0 м/с жылдамдықпен серпіледі. Соқтығысу 0,050 с уақытқа созылады. Қабырғаның допқа түсірген орташа күшінің шамасы қандай? Оң бағыт деп доптың бастапқы қозғалысы алынған.
Оқушының шешімі үш жол. Бірінші жолда Δp = m(v₂ − v₁). Екінші жолда Δp = 0,20 × (3,0 − 5,0) = −0,40 кг·м/с. Үшінші жолда F = −0,40 / 0,050 = −8,0 Н, демек шама 8,0 Н.
Ең әуелі қай жерде қате жоқ екенін айту керек, өйткені пайданың жартысы сонда. Формула дұрыс: импульстің өзгерісі шынымен де m(v₂ − v₁). Үшінші қадамдағы бөлу де дұрыс — ол екінші қадам берген санды мінсіз бөлген. Қате біреу ғана, әрі ол бір ғана таңба.
Жылдамдық — вектор. Доп кері серпілді, яғни оның соңғы жылдамдығы таңдалған оң бағытқа қарсы: v₂ = −3,0 м/с, ал v₁ = +5,0 м/с. Шешімде екеуі де оң таңбамен қойылған, сондықтан есепте доптың бұрылып кеткені мүлдем көрінбей қалды.
Түзетілген есеп былай: Δp = 0,20 × (−3,0 − 5,0) = 0,20 × (−8,0) = −1,6 кг·м/с, одан F = −1,6 / 0,050 = −32 Н. Ал сұралған шама — 32 Н.
Жауаптағы минус қате емес. Ол күштің доптың бастапқы қозғалысына қарсы бағытталғанын білдіреді, яғни бұл бағыт туралы хабар, теріс күш туралы емес. Қатенің мөлшері де көрініп тұр: таңбасыз санағанда 8,0 Н, таңбамен санағанда 32 Н — дәл төрт есе айырма.
Таңбаны жоғалтпайтын үш жол
Бұл қатеден құтқаратын нәрсе — жаңа формула емес, жазу тәртібі. Санға көшпес бұрын шешімнің басына үш қысқа жол жаз.
- Оң бағытты өз сөзіңмен жаз: «оң бағыт — доптың бастапқы қозғалысы». Осы жол дәптерде тұрса, оны ұмыту қиын.
- Әр жылдамдықты таңбасымен бірге жаз: v₁ = +5,0 м/с, v₂ = −3,0 м/с. Санды жалаң қалдырма.
- Жауаптағы таңбаны бағыт деп оқы. Минус шықса, ол «қате шықты» дегенді емес, «таңдалған бағытқа қарсы» дегенді білдіреді.
Осы үш жолды жазуға үйренсең, соқтығысу, тежелу, лақтыру, көлбеу жазықтық — бағыт таңдау керек болатын барлық есеп бірден бір типке айналады.
Ботқа не деп жазу керек
Дайын шешім сұрасаң, дайын шешім келеді, ал өзіңнің қай жерде қателескенің белгісіз күйде қалады. Сондықтан бірінші хабарламада мынаны сұра:
Есептің толық шарты мынау, ал мынау — менің шешімім, қадамдары нөмірленген. Дайын жауап берме: алдымен бірінші қате қадамымның нөмірін және неге қате екенін айт, қай қадамдарым дұрыс болғанын да атап өт. Содан кейін маған бір сұрақ қой, сол қадамды өзім түзетейін.
Физика есебіне тағы бір жол қос: «қай бағытты оң деп алғаныңды алдымен жаз». Бағытты таңдау есептің шартында тұр, ал ол айтылмаса, әркім өзінше алады — сонда екі дұрыс шешім екі түрлі таңбамен шығып, дау физика туралы емес, келісім туралы болып кетеді.
Сынып чатында
Топта талдау жеке талдаудан басқаша жүреді, әсіресе таңба туралы дау шыққанда. Ең қысқа жол мынау: есепті шығармас бұрын әркім бір-ақ жол жазады — оң бағытты қайда қарай алғанын. Үш жол үш түрлі болып шықса, дау сол жерде бітеді, өйткені себебі көрініп тұрады.
Содан кейін ғана бір хабарламамен жазыңдар: толық шарт, әркімнің жауабы және қай қадамда ажырасқандарың. Тави топ чатына қосылады, бірақ топта оған қай хабарламалардың жететінін Telegram-ның өз баптаулары шешеді, боттың өзі емес.
Он минут
Он минут, үш адам, жауабы тексерілетін бір есеп. Есеп физикадан, бірақ тәртіп кез келген пәнде бірдей.
- @tavi_assistant_bot ботын ашып, кішкентай чатқа қосыңдар.
- Әркім мына есепті жеке шығарсын: массасы 0,15 кг доп еденге 4,0 м/с жылдамдықпен тік түсіп, 6,0 м/с жылдамдықпен жоғары қарай серпіледі, жанасу уақыты 0,020 с. Еденнің допқа түсірген орташа күші қандай?
- Жауаптарды салыстырмас бұрын жазып қойыңдар — дәл осы айырмашылық бүкіл жаттығудың шикізаты.
- Бір хабарламамен жіберіңдер: толық шарт, әркімнің жауабы және дайын шешім емес, бірінші қате қадам туралы сұрау.
- Қателескен адам қатесін өз сөзімен түсіндірсін, боттың сөзімен емес.
- Тексеру үшін: жоғары бағытты оң деп алсаң, v₁ = −4,0 м/с және v₂ = +6,0 м/с, Δp = 0,15 × 10,0 = 1,5 кг·м/с, ал F = 1,5 / 0,020 = 75 Н, бағыты жоғары.
Содан кейін екінші есепті боттың көмегінсіз шығарыңдар. Бірінші отырыстың мақсаты — жауап емес, өзіңнің қай жолда сүрінетініңді білу. Ал шынымен дауласқан есепті Тавиге апар: @tavi_assistant_bot немесе t.me/tavi_assistant_bot. Екі шешімді де қоса жібер де, келесі қадамды бот емес, өздерің жасаңдар.