Үч сап жазылган, экөө таптакыр туура. Массалык үлүштүн формуласы туура эстелген, 45 ти 205 ке бөлүү туура аткарылган, тегеректөө да орду менен. Ошентсе да жооп туура эмес: 22% эмес, 18%.
Мындай маселеде эсепти кайра чыгаруу эч нерсе бербейт, анткени эсепте ката жок. Ката бир гана жерде: бөлүмгө кайсы чоңдук коюлганында, тактап айтканда бир сөздө.
Ачык айталы: Тави — өзүбүздүн бот. @talaforge_bot жасаган устакана ушул окуу ботун алып барат, ошондуктан бул бейтарап сын-пикир эмес жана бейтараптыкка доомат да кылбайт. Анын ордуна бул жерде бир маселе бар — беттин башындагы сүрөттөгү маек — жана анын ар бир сабын өзүң текшересиң.
Тави Telegramдын ичинде иштейт, формулаларды жана бөлчөктөрдү код сабы эмес, окуу китебиндегидей жазат, аны топ чатына кошсо да болот. Издөөдө аты @tavi_assistant_bot, ал эми t.me/tavi_assistant_bot шилтемеси маекти түз эле ачат.
Эки сөз: эритме жана эриткич
Сүрөттөгү маселе: 45 г ашкана тузу 205 г сууда толук эритилген, эритмедеги туздун массалык үлүшүн пайыз менен тапкыла.
Окуучунун чыгарылышы үч сап. Биринчи сапта массалар жазылган: туз 45 г, суу 205 г. Экинчи сапта w = 45 / 205 = 0,2195… Үчүнчү сапта жооп: болжол менен 22%.
Адегенде эмнеде ката жок экенин айтуу керек, анткени пайданын жарымы ошондо. Формула туура эстелген: массалык үлүш — эриген заттын массасынын бүтүндүн массасына карата катышы. Бөлүү арифметикалык жактан кынтыксыз аткарылган, тегеректөө да. Ката бир гана: бөлүмдө турган чоңдук.
Массалык үлүш эриген заттын массасын эритменин массасына бөлөт, эриткичтин массасына эмес. Эритме — суу менен туздун чогуу алгандагы массасы, башкача айтканда 205 г эмес, 205 + 45 = 250 г.
Оңдолгон кадам: w = 45 / 250 = 0,18, же 18%. Эритмедеги туздун массалык үлүшү — 18%.
Бул катанын дайыма бир багыты бар. Эритменин массасы эриткичтин массасынан ар дайым чоң, ошондуктан эриткичке бөлгөн жооп ар дайым чыныгыдан жогору чыгат. Демек массалык үлүш күтүлгөндөн чоңураак болуп калса, эң оболу бөлүмдү текшер.
ЖРТ да, ОРТ да — бир эле сынак
Кыргызстанда мектептен кийинки жол жалпы республикалык тестирлөө аркылуу өтөт, аны кыргызча ЖРТ, орусча ОРТ деп аташат. Издөө сабына да ошентип жазылат: бирөө «жрт даярдануу» деп издейт, экинчиси «орт подготовка» деп издейт, ал эми сөз бир эле сынак жөнүндө болуп жатат.
Тестирлөөнүн өзү жөнүндө — катталуу, тапшырмалардын түзүлүшү, баалоо, мөөнөттөр — бул бетте эч нерсе айтылбайт: ал үчүн жалгыз туура булак тестирлөөнү өткөргөн расмий борбордун (ЦООМО) кабарлары.
Ал эми окуунун өзүндө эки тил дайыма жанаша жүрөт: китеп кыргызча, ал эми маселелер жыйнагы же видеоталдоо орусча, же тескерисинче. Химияда мунун так баасы бар, анткени дал ушул темада эки тилдин тең сөздөрү бири-бирине өтө окшош: эритме менен эриткич бир мүчө менен айырмаланат, раствор менен растворитель да ошондой. Ката химияда эмес, сөздө жатат — жана ал так бөлчөктүн үстүндө жана астында турган эки чоңдуктун аты.
Ошондуктан теманы башка тилдеги китептен улантканда эң биринчи көчүрүп жаза турган нерсе — сан эмес, сөз жуптары: эритме жана раствор, эриткич жана растворитель, массалык үлүш жана массовая доля. Бир жолу дептериңе жазып койсоң, мындан ары бул ката кайталанбайт.
Бөлүмдө эмне турат
Бул маселеден калган көндүм жообунан баалуураак: бөлүүдөн мурун бөлүмдө турган чоңдукту атап айт. Массалык үлүш — бүтүндүн үлүшү, демек бөлүмдө ар дайым бүтүн турат, ал эми бул маселеде бүтүн — эритме.
Ушул эле суроо башка темаларда да иштейт, аты гана башка. Пайыз, үлүш, концентрация, тыгыздык — булардын баары катыш, ал эми ар бир катышта «эмненин үлүшү» деген суроо сандан мурун турат. Ошол суроого жооп берилгенден кийин арифметика калган иштин эң жеңил бөлүгү болуп калат.
Ботко кантип жазуу керек жана топто кантип иштөө керек
Даяр чыгарылыш сурасаң, даяр чыгарылыш келет, ал эми сенин кайсы жерде жаңылганың белгисиз бойдон калат. Биринчи билдирүүдө мындай сура:
Маселенин толук шарты мына, менин чыгарылышым мына, кадамдары номерленген. Даяр жоопту бербе: адегенде биринчи жаңылыш кадамымдын номерин жана эмне үчүн жаңылыш экенин айт, кайсы кадамдарым туура болгонун да атап өт. Андан кийин мага бир суроо бер, ошол кадамды өзүм оңдойм.
Химияда дагы бир сап кош: «бөлүмдө кайсы чоңдук турганын жана эмне үчүн так ошол турушу керегин жазып бер». Бул суроо жоопту сандан эмес, аныктамадан баштатат, ал эми ката так ошол жерде жашынат.
Классташтар менен иштесең, тартип ушундай: адегенде ар ким өзүнчө чыгарат, андан кийин бир билдирүү менен толук шарт, дал келбеген жооптор жана талаш башталган кадам жөнөтүлөт. Эритме маселелеринде талашты көбүнчө бир суроо бүтүрөт: «бөлүмүңдө кайсы масса турат?». Тави топ чатына кошулат, бирок топто ага кайсы билдирүүлөр жетерин Telegramдын өз жөндөөлөрү чечет.
Он мүнөт
Он мүнөт жана жообун өзүң текшере ала турган бир маселе. Бул жолу маселе тескери коюлган: пайыз белгилүү, массалар белгисиз.
- @tavi_assistant_bot ботун ачып, кичине чатка кошкула.
- Ар ким мына бул маселени өзүнчө чыгарсын: массасы 300 г болгон эритмедеги туздун массалык үлүшү 20%. Эритмеде канча грамм туз жана канча грамм суу бар?
- Жоопторду салыштыруудан мурун жазып койгула — ушул айырма бүт көнүгүүнүн чийки заты.
- Бир билдирүү менен жөнөткүлө: толук шарт, ар кимдин жообу жана даяр чыгарылыш эмес, биринчи жаңылыш кадам жөнүндөгү суроо.
- Текшерүү үчүн: пайыз эритменин массасынан алынат, демек туз 0,20 × 300 = 60 г, суу болсо 300 − 60 = 240 г. Кайра текшер: 60 / 300 = 0,20. Ал эми сууга бөлсөң, 60 / 240 = 0,25 чыгат — бул беттеги катанын так өзү.
Андан кийин экинчи маселени боттун жардамысыз чыгаргыла. Биринчи отурумдун максаты — жооп эмес, өзүңдүн кайсы сапта мүдүрүлөрүңдү билүү. Ал эми чын эле талашкан маселеңди Тавиге алып бар: @tavi_assistant_bot же ошол эле маекти ачкан t.me/tavi_assistant_bot шилтемеси. Эки чыгарылышты тең кошо жөнөт да, кийинки кадамды бот эмес, өзүң жаса.